ضرب المثل های هراتی

متل ها


از دستش آو نمی چکد + آ دم  رو به آدم میره + از کیسه خلیفه می بخشه + از گدا و نون خشکه + اگه چوپان بخواهه، از شاخ تکه، بز ، پنیر می سازه + اگرخر بسر طویله نروه، به عقب طویله اش می برند+ اسپ اگر آهو بود، غمچین در پهلو بود + احمد بیکار بود ، زد دروش را به خایه هایش + از سایه اش میترسه + آب درِ خانه گیلوکه + اصلی بجایه ، بد اصل خطایه + آتش جا خور وا میکنه + آدم بی خبر حمام میره + اگه می خواهی ماهی را نگیری، از دمش بگیر + آدم منافق، کور ورمیخیزه + از آتش خاکستر به عمل می آیه + از شره نترس که میزنه بام به بام، از نرمه بترس که میکنه کاره تمام + از گاو گوز، از مطرب تفنگچه + از غم کسی بمیر که به غمت تب  میکنه +از جهل خور به جهنم میکنه +از خر کچل ، کره اش +   آرای زن برزگر، یا شام یا نمازدیگر ، آدم از کسی که طمع داره ، گیله داره + آش را قروت می پرانه ، پیر را مرید + اسپ خوب  از طویله  بیرون نمیشه ، زن خوب از قبیله + آرد به آرد، گردش به ریش + از واسطه یی بچه، مادر میخوره کُلچه + آه ناگاهی به از تیر سحرگاهی + اینقدر هست به مدرسه ، که به بی بی خیرو گل نمی رسه + اگه صد سال از بی گوشتی بمیرم ، کلاغ از روی قبرستان نگیرم +اجل سگ که میرسه، نان چوپان را میخوره +  از خرس مویی کنده شه غنیمته + اگه مسجد بلومبه، محرابش به جایه + از قلور عاشوروا به خود برادر خوانده میگیره +  از دهلی چیزی کم نمیشه، کون ساز زن پاره میشه + انگور خودش را به تاک خود شیرین می کنه +از کرامات شیخ ما چه عجب، گربه را تر دید، گفت می باره + از سگ چه آیه، سگ بچه + آو بیار، شوروا بشم + از خود بگم، به کی بگم + آدمِ پیره ، کم بده ، هردم بده + ارزون بخر، انبون بخر + اطلس هر چه کهنه شه ، پیتاوه نمیشه + از بلایی که شکم داره، نترس + آدم منافق، میخوره و پوزش را به خاک می ماله + از نابودی، کلاه نمدی + آتش خاشه و زن لاشه، چه باشه چه نباشه + ارزون بی علت نیه، گیرون بی حکمت + آلو از آلو رنگ می گیره، همسایه از همسایه + آموخته خور ، بدتر از میراث خور + آواز دهل از دور خوشه + از زیر ناودان برخاست، زیر شرشره نشست + از زمستان بوی خنکی می آیه + از گشنکی ٱسیابانی می کنه ، از کلانکاری مزد ور نمی داره + آو که از سر تیر شد، آدم بچه خور زیر پا می کنه + آسمان ابر داره + از مرد قوله ، از زن وعده + ای ریخ، ریخ مزاق نیه + آوِ زیر کاهه + اگه قوم بکشه ، به سایه می کشه + از گنده نترس، از ادایش بترس + آدم گنده، پر ادا می افته + اگه خیر میداشت، او را خیرالله نام می کردند + اگه گدایی ننگی داره ، برکتی هم داره + از تو حرکت، از خداوند برکت + از تفنگ خالی ، دو نفر می ترسه + از خاطر یک روی شوم ، میسوزه شهر روم + آو که گیلوک شه،  خدا خدا ماهیگیر میشه + ٱسیا بان سگی داشت، سگ دیگه کونش را ملیسید +  از کوزه همان تراود که دروست + آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم .

بادار باش ، به فرمان باش + بیکاری، سنگ به خندق بینداز + به سفره یی ٱرد تو، دم موش سفید نمیشه + به جوالی که ده من غوزه جاشه ، دو من ارزن هم جا میشه + به ملک مردم نهال بنشانی، صدای تبر می شنوی + به خاطر یک گل ،  صد خار آو می خوره + بالا پوشش ٱسمونه ، ته پوشش زمین + پای خر یک دفعه به جوی ته میره + بعد از گوز و چارزانو زدن+ بریز و ببیز + برگ سبز و تحفه یی درویش + به بونه یی مشتک، به آسیاب می روه +  به بچه یکی نده که دوتا طلب می کنه + بیگاری از بیکاری بهتره + به آو نارسیده و موزه کشیدن + برار ها جنگ کنند و ابله ها باور + بلای خر به جون گاو می خوره + به گربه گفتن گویت داروست، بالایش را پوشید + به یک گل بهار نمیشه + به یک دست، دو هندوانه برداشته نمیشه + بز را وا کن ، رقصش را ببین + بچه یتیم را نه بزن و نه بکن،  نان ته بغلش را بستان + بچه هر چه عزیزه ، ادب ازو عزیزتره + بار کج به منزل نمیرسه +  بوزنه و سنجد خوردن + به حرف گربه، بارش نمی باره + بزغاله از دهن بز چراهی میشه +  باخرس همعقیده و با خوک همنفس + بزک بزک نمیر که بهار می ٱیه + بخت که برگرده،  فالوده دندان میشکنه +  بز به پاچه خود، میش به پاچه اش + با ارباب ده بساز،  تمام ده را بتاز.

پشیمون ، سگ سلیمون + پنبه دزد، دستش  را به ریشش می کشه + پول داشتم، پیاز خریدم + پی هیچ خفته،  بیداری نیه + پولی که به دلی دلی بیایه ، به امان امان میره + پول داری ضامن شو، نداری شاهد + پیس پیس را شو تار پیدا می کنه + پیش از مرگ و واویلا + پرطاووس مایی، رنج هندوستان بکش + پیش جانانه یی من کشمش و پندانه یکیست + پیشی ناز ، دمب تو دراز + پاک باش ، بیباک باش +  پیش طبیب نرو، پیش سرگذشت برو .

تا گوساله گاو شه ، دل خواهان آو میشه + تنخواه نا خورده ، سفر قندهار +  تیری بزن که به خاک نخوره + تا نباشه فنی بکار، دمبه چه مایه مین شیار + تا نبینی سخت و سست، هرگز نشی مرد درست + توبه از شپش دستار و ریگ پیزار + تا تو از بغداد بیرق بیاری، در کلاته کشت نگذاره کلاغ + تو را این برِ جوی، مرا آن بر جو + تا نباشه چیزکی، مردم نمیگن چیز ها + توبه از زدن کر و گرفتن کور + تخم از خرمن بیرون نمیشه و میراث از خاندان + تفنگ خالی صدا نداره + تیر را به تاریکی نینداز + تا نباشه چوب تر، فرمان نداره گاو و خر + تنور گرم گرم نون ور میداره .

جای باز را کلاغ گرفت + جواب سنگ را سنگشکن می دهه + جوجه چغوک به مادرش جیک جیک یاد میده + جت باش ، آدم باش + جنگ جت ها دروغه + جنگ سر شیار، آشتی سر خرمن + جارو به خش خشش می ارزه + جواب سلام ،علیک است و جواب خاک، مرگ + جایی که روغن میره، درد و بلا نمیره .

چشم دید، دل کشید + چه خواجه علی ، چه علی خواجه + چه نان بالای شیراز، چه شیراز بالای نان + چیزی باشه ، جای بسیاره + چیزی باشه ، می پاشه + چاه کن به چاه و محتسب به بازار + چاه کن به چاه است + چیزی گاو کجه چیزی گاودوشه، چیزی بی بی کج نشسته و کج کج می دوشه + چهل پیوندش را می برد و چهل پیرهن را نه + چیز خوب  آدم گنده +  چوب به درخت خوبه نه به آدم.

حالی گل بیار ، شتر درست کن + حوت گفتن بچه از بی بجولی است + حساب به مثقال، بخشش به خروار + حلال زاده به سر گپش می رسد + حاجی، حاجی دیگر را مگر به مکه پیدا کنه .

خودش می گوزه، خودش سپنج دود میکنه + خانه یی که پر پیمونه ، بی بی بسر و سامونه + خربوزه یی خوب نصیب کفتار میشه + خر به بام کردن آسانه ، پایین کردنش مشکل + خمیر ترش که از خانه گم شوه، یا مادر خبر داره یا دختر + خر جت را به لب آب ببر و مزد بگیر + خویی که به خازه آمد، به جنازه بیرون میشه +خر هندو را آب بده و مزد بستان + خر به دهن خرکار سیل میکنه + خدا که میده میده، به نذر بنده میده، کلنگه نزده کاریزه کنده میده + خری که جو نخوره به کرو کرو چه میفهمه + خدا هیچ جاهلی را بی سر نکنه و هیچ رباطی را بی در+ خداوند سرما را به اندازه یی پوشاکش می دهد + خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت باش + خام طمع شش کیسه داره + خر برفت و ریسمان کنده شد + خود را به کوچه یی علی چپ می زنه + خرس را یاد کن و سوته را بردار + خداوند هر که را به قدر نیتش داده + خیال میکنه که علی آباد یک ده است + خاک هرات منی ورنمی داره + خاله چونی، همیتو که تونی + خدا دیده و داده + خواهان کسی باش که خریدار تو باشه + خاری که از زمین سر میزنه، نیشش تیزه + خنده یی زیاد، غم می آره + خر که از خر بمانه ، گوش و دمبش را می زنند + خود کرده را تدبیری نیست + خر را کجا گرگ خورده ، جایی که فریز خورده + خیز گربه تا دم دالانه + خدا نان بدهد کو دندان + خوردن ، پس دادنی هم داره + خدا را ندیدی به قدرت هایش بشناس + خره از خایه ها یش می شناسه و گاو را از مایه هایش  + خوش آمد هر کرا گویی خوش آید، ولیکن ابلهان را خوشتر آید.

داشگراز کوزه یی شکسته ٱو می خوره + دایه که از مادر  مهربانتر شه ، سر میت او را میزنند +  دانه را جل میخوره و ته کله گی را کرک + دادن درویش ، چه از پس چه از پیش + د هن کجش را چه می کنی ، سخنش را بشنو + دست کَل، دهن کَل + دارایی که دارا شد دستش را بگیر، ناداری که دارا شد پسش + دیواری که به صد لغد نلومبه ، به یک مشت هم نمی لومبه + دست و شانه، هر که می تانه + دیگ به دیگدان میگه رویت سیاه + ده با درخت ها خوشه + دزد را به قافله راه نمی دهند ، میگه کدام شتر را سوار شوم +  دزد را به ده راه نمی دهند ، میگه به خانه یی ارباب می روم  + دزد زور آور و صاحب مال کم زور + دختر همسایه ، کله پخ پخ می نمایه + دوستی به زور نمیشه، مهمانی به تقلید +دیگ شریکی به جوش نمی آیه + دامن شوربا وسیعه + دشمن تو، شپش های سر تو + دروازه یی شهر بسته می شوه ، دهن آدم پر گپ نه + دیوانه برو که مست آمد + دوست به سر سیل می کنه، دشمن به پا + ده به کجا ، درخت ها به کجا + دانا را اشارتی ، نادان را مشت و لغدی + دست بالای دست بسیاره + درآمد، مرد را بخشنده دارد + دست خر، طبق حلوا +   دزد را بدوان اما تا حدی + دو پانزده یک سی است + دنیا را آو بگیره ، مرغابی تا شتالنگ اوست + دنیا را آو بگیرد، تو را خواو می گیره + دزد به سرش پر داره + دل ، کاهگل نیست + دل به دل راه داره + دل از دل آو میخوره + دیر شد، زیر میشه + دستش به آلو نمی رسه، میگه ترشه + دوای درد دندان، کندن است + دوستی دو سر داره + دل نسوزه، رگ می سوزه + دیوار ها موش داره ، موش ها گوش + دو تخته که با هم برابر شه ، حاجت نجار نیست + دل مادر به فرزند ، دل فرزند به فرسنگ + دروغ پای نداره + دروغگو حافظه نداره + دزد هم میگه خدا، صاحب خانه هم میگه خدا +  دادن درویش ، چه از پس چه از پیش + دوست می گریانه ، دشمن میخندانه + دیر آید، درست آید + دل ناخواه و عذر بسیار + دور نما، نزدیک پشیمان + دور دیده به ریش ریده + دیوونه را هویی ده ، به دستش چوبی + دیوونه را چیزی نمیشه، قومش شرمنده میشه + در باغ بی انگور را ببند .

روباه به خرسوار یکبار برمیخورد + روباه از دم مهتابی کجا میگریزد + راه ها دوره و خبر ها نزدیک .

زحمت دوست راحت جان است + زن کردن آسانه، راه آسیاب دشوار + زمزمه یی شب علامه یی ترسه + زور کاکایه که انگور ها به تاک ها یه + زن نان مایه و غوزه ، پول حمام هر روزه + زور به گاو ناله به گردون + زورش به خر نمی رسد ، ده به پالانش + زمستان میره و روسیاهی به زغال ها می مانه + زر را به زر بده نه به زرداب + زور کم و جهل بسیار + زیر کاسه نیم کاسه  + زخم شمشیر تیار میشه و زخم زبان نه .

سگ داند و کفش دوز که در انبان چیست + سرکه هر چه  هم ترشه به طلبیدنش می ارزه + سر بشمار و نان بینداز + سر مرد برود ، گپش نه + سیر را کار نفرما و گشنه را آزاه نده + سوزنه و کاهدان + سودای اول خواجه خضری است + سر روده به شکمبه بند است + سنگ کلان علامت نزدن است + سیرم سقطم، گشنه یم  بی قوت + سگ زرد برادر شغاله + سواره چه خبر داره که از کون پیاده چه می ره + سری که شعور ندااشت، کدوست + سر باشه ، کلاه زیاده + سگ به مسجد رو نداره + سالی که نکوست از بهارش پیداست + سر زاغ را بودنه می گیره + سگ گرگ به هیچ جایی جای نداره + سنگ را به هوا می اندازه ، سرش را زیر سنگ .

شتر از بار خریطه ترسیده + شکم گشنه تک تک پاشنه + شکمبه و گردن قصاب + آدم بد  اگر به شیشه هم شود،  می تراود+ شیرین برو  شیرین بیا،  سر صبح برو ، پیشین بیا +  شتر که خار بخواهد ، گردنش را دراز می کند + شتر که رفت ، بلا به بارش + شف شف نگو ، شفتالو بگو .

صد تیر را بخور و مات را از دست نده + صاحب راه ، کنار راه + صد چغوک با زاغ و زیغش نیم من است ، گاوی بکش که هر رانش سی من است + صد کَل را کلاهم و صد کور را عصا .

طناب از جایی کنده میشه که پوده شده + طلبیده را ننگی نیست و نادار را جنگی .

علف از ریشه خود آب می خوره + عروسی به تماشاگر مزه داره + عذر بدتر از گناه + عکه رفت که رفتار کبک را کند، رفتار خود را هم گم نمود + عروسی جت ها دروغه.  

غَوغَو سگ، شغاله به باغ می آره + غم نداری بُز بخر+ غلام که آغا خور نبینه، خور آغا مبارک نوم می میکنه.

فلفل نبین که ریزه، بشکن ببین چه تیزه + فقط از بین شیر چکیده + فلک جامه بده، کو اندام .

قاشق بی دم مدام به زیر دوغ می مونه + قد بلند صنوبره، قد کوته میخ خره + قلم اینجا رسید سر بشکست .

کار که تموم شد مزدور حرامزاده میشه + کاری که خدا کنه ، نه شیخ کنه و نه ملا + کاری که پول می کنه، غول نمی کنه + کاره کی کرد، کسی که تمام کرد + کاسۀ همسایگی دو سر دارد + کارد دسته یی خود نمی بُرّه +  کاه دزد کافره، گندم دزد گنهکار +  کورم  راست گو، کَلَم بدر انداز + کم بخور، کلپوره نخور + کبوتر چاهی آخر به چاهه + کیفیت درز خونه ره خشت خونه می دانه + کاری که چشم کنه ، ابرو نمی تونه + کرایۀ خر ، کفن خر + کرباس کم بود به شما نرسید + کُرۀ اسپ از نجابت در پی مادر رود، کُرّۀ خر از خریت پیش پیش مادر است + کجای تو را بریدم که نمک نکردم + کَل به کدو، لعنت به هردو + کسی که شیشه بار داره،  جنگ سنگ نمی کنه + کسی نمانده به سرا، موش ها شده کدخدا + کسی که دیده پشیمونه، کسیکه ندیده به ارمون+ کسی که گوش را مایه ، گوشواره را هم مایه + کُس مفت و خزانه یی غیب + کرباس را به کنارش بنگر و خواهر را به برارش + کج بشین و راست بگو + کار بچه کچه یه + کور چه می خواهه ، دو چشم بینا + کوچه دروغگویی تنگ است + کوچۀ راستی را زوالی نیست + کفش کهنه به دشت سوزان نعمته + کور به کور دیگه میگه، عصای کوری مه به کونت + کیر را دیده و کدو را نه + کون گوزوک ، بهانه یی آرد جو است + کون سیاه و سفید سر دریای مرغاب معلوم میشه +  کَل بخت آوره + کَل نره به حمام ، کور نره به بازار + کلاه همسایه را آدم شب به سرش می کنه + کم ما و کرم شما.

گرگ هر چه پیر هم شود ، بازیگر شغال نمیشه + گدا گدایی کرد ، دیگر گدا توبره اش را خالی کرد + گوشنه را به تغار دیره و برهنه را به نمد + گپ که از سی و سه دندان تیر شوه ،  به سی و سه نفر می رسه +  گفته نمیتونوم  که کشمش دم داره + گپ زنی گپزی میشی ، نزنی دَبَّه + گلکاری روغن منداوه + گدا را گفتی خوش آمدی، توبره اش را برداشت و پیش آمد +  گرگ که به رمه افتاد وای به یکه یه + گل از گل رنگ می گیره ، آدم از آدم پند +  گاو پیر پندانه خواب می بینه +  گلی را که به سر بچه مردم بزنی پرتاب می دهد، سنگی را که به سر بچه خود بزنی برمیداره و می آیه +  گوساله به گله گاو به خاله خود میره + گوشت خر ، دندان سگ +  گرگ که خود را به رمه زند ، سگ را یاد ریدن می آید + گاو مُرد و گاودوشه شکست + گوشت را از درون کوخ می زنه + گل پشت و رو نداره + گاودوشه شکست و خداخدا کاسه لیس ها شد.

لَک برو به خانه پَک + لایق به لایق ،که نخنده خلایق + لیلی از لباس میگفت، مجنون از پلاس.

مار گزیده از ریسمان سیاه می ترسه +  ماری را که به آستینت جای دهی، تو را می گزه + مار هر چه کج بره، دم غالش راست میره + مار که از پونه بدش می آیه، دم غالش سبز میشه + مایه دار پنیر می خوره، بی مایه خمیر + مال یکجا، دل صاحب مال هزار جا + مال موزی ، شام قاضی +  ماهی را هر وقتی از آب بگیری تازه یه + متل را متل گذاری مایه +  دم مرغ نشسته بر دروازۀ شهر به سوی شهر بهتره تا سرش +  مرغی که آواز نداشت، عروسیِ که ساز نداشت و قروتیِ که پیاز، به یک غاز + مرغ زیرک به دو حلقه گیر می آیه +مرغش یک لنگ داره +  مشت نمونه یی خرواره +  منی من داره، سر به خانه ها داره + منزل دروغ کوتاهه + مرد آنست که به سه دینار برسه و مست نشه + موش را به انبون نفروش + میان یار و دوست، معامله درست + موی به ریسمان کمک است + مرغ هرچه خاک پالک کنه ، بسر خود می پاشه +  مرد به پارو می آره ، زن به جارو بدر میکنه + مرده  نمی گوزه ، وگر به گوزه کفن پاره می کنه + مه سر می آرم ، تو سربند + مه سر میکنم ، تو پر + مه از آسیاب می آیم ، تو میگی دهل خالی یه + مه از ده میگم ، تو از درخت ها +  مسلمانی آهسته آهسته + مهمان را مهمان وار، صاحب خانه را چرب تر + مهمان یکی باشه ، آدم گاوی می کشه + مهمان وعده خدایه، اسپی داره بلایه + مشت و درفش با هم نمی آیه  + مهمان یک شاو دو شاو، نی که سال به  دراز + میان عروسی،  ختنه سروی به گرد می کنه  .

نه به قبرستان بخواب، نه خواب پریشان ببین + نه دستی که به سر بزنم ، نه پایی که به در + نُه من مسکه را ، ده من  روغن تیار می کنه +  نیک معامله، شریک مال مردمه + نه تب داره نه تلواسه، دو چشم داره ته یی کاسه + نه سیر خوردم ، نه از بویش میترسم + نگار به روزگار خوبه + نیکی به آدم گنده کو، سر دوک به کون مرده + نه شکم پلو خوری دارم ، نه اسپ جو خوری + نگارا تور به لری مر به جری + نگار نازنین هیچی به هیچی + نوشدارو بعد از مرگ سهراب چه به درد میخوره + نه به آن شوری ، نه به این بی نمکی +  نان پیاز، پینک باز+ نخود بتو نَم نمیکشه + نان مرد به شکم نامرد می مانه .

وای از برف ، وای از صباح برف.

هرکه چیش داره ، کوری به پیش داره + هوش کن که آسمان ابر داره + هرچه بز به بزغنج کنه، بزغنج به پوستش میکنه + هر که بیداره ، خبر داره +هر چه بلایه، بسر مه کلایه +  هر کسی بالای کماجش آتش میریزه + هر کس که به ما میفته، چشمش سیاه میفته +هر که یکه پیش قاضی روه، سرخرو بر می گرده + هم خدا را مایه ، هم خرما را + هرچه عزت خر را بگیری، صدای عرعر می شنوی + همیتو زعفران میخوره که لبانش زرد نمیشه +  هر که گوزیده ، از خواب بیداره + هنوز شهر را زاغ نگرفته + هر که چاه را کنده، فکر دهلش را هم کرده + هر چه تو خواندی، مه از بر دارم + هر وقت شکمبه گوشت شد، دشمن دوست میشه + هر پیرزالی مایه یی صد من خمیر ترشه + همین قدر که به روی زمینه ، چهل برابر به زیر زمینه + هرکه دستش را سیاه کنه ، به روی خودش میکشه + هیچکس نمیگه که دوغ مه تروشه + هر چه به دیگ باشه ، به تغار معلوم میشه + هرجا سنگی یه ، به پای لنگی یه + همیتو پاکه ، که روغن از رویش برداشته میشه + هر که را به گورش می گذارند +همو خرک است و همو درک .    

یک کله و چهل مله + یک دلبند و یک دربند + یک سر پلاس غم است، یکسرش شادی+ یک سر داره، هزار سودا + یکه گی به خداوند خوبه + یک دست صدا نداره + یک بار بجی ملخک، دوبار بجی ملخک، آخر به چنگی ملخک + یکی به گاوخانه نمیره ، یکی از گاوخانه بدر نمیشه + یابلا، یا قضاء+ یا ثواب یا جواب، یا سنگ پنج من  یا کوزه آب.